شيوه هاي آموزش ضمن خدمت

براي اجراي آموزش هاي ضمن خدمت، با توجه به محتواي دوره ها، ازشيوه هاي زير استفاده مي شود:

الف) شيوه ي آموزش حضوري

در اين شيوه، دانشجو معلمان در كلاس هاي مربوط به طور حضوري شركت  مي كنند و از وجود استاد و وسايل كمك آموزشي بهره مي گيرند و هر سال تحصيلي مركب از دو ترم است كه هر يك شامل 17 هفته آموزش حضوري است.

از مزاياي اين روش مي توان ازسرعت فراگيري، كيفيت مطلوب آموزش، تبادل تجربه، شناسايي استعداد ها و سهولت ارزشيابي دانشجويان نام برد. از جمله معايب اين شيوه عبارتند از:

 1- فقط تعداد محدودي از فرهنگيان نسبت به تعداد كل آنها مي توانند از آموزش بهره مند شوند.

2- از نظر مالي هزينه بر است

 3- با مشكلاتي همچون كمبود مدرس و تجهيزات آموزشي روبه رو است

4- فاقد جذابيت براي دانشجو معلمان است (به خاطر مشكلات خانوادگي، مادي، رفاهي و گرفتاري هاي شغلي)

5- تفاوت سطح دانش و تجارب دانشجويان

ب) شيوه ي آموزش تابستاني

در اين شيوه، آموزش دروس حضوري در تابستان و دروس نيمه حضوري و  غير حضوري در طول سال تحصيلي برگزار مي شود.

ج) شيوه ي آموزش نيمه حضوري

اين شيوه به صورت آموزش در ضمن سال است و پذيرفته شدگان بر حسب نوع درس بين 4 تا 10 جلسه در كلاس ها شركت مي كنند. اين كلاس ها در زمان فراغت معلمان تشكيل مي گردد. آموزش در اين روش بر كتاب محوري و تلاش دانشجو در طول ترم تكيه دارد و ارزشيابي پايان ترم در اين روش به طور هماهنگ و بر اساس بر نامه قبلي صورت مي گيرد.

 مشكلات و نارسايي هاي دوره هاي آموزش ضمن خدمت

1. پايين بودن حق التدريس مدرسان نسبت به اعضاي هئيت علمي دانشگاه ها
2. عدم پست سازماني مدرس آموزش ضمن خدمت
3. نا مشخص بودن سياست آموزش و پرورش در ارتقا و انتقال معلمان دوره هاي تحصيلي
4. عدم امكان شركت فارغ التحصيلان اين دوره در آزمون دوره هاي بالاتر دانشگاه ها
5. كمبود امكانات رفاهي مراكز آموزش مثل خوابگاه و تغذيه
6. معادل قرار دادن مدارك فارغ التحصيلي
7. عدم صدور مأموريت تحصيلي براي دانشجويان
8. عدم انگيزه ي كافي معلمان براي ادامه ي تحصيل به سبب مشكلات مالي و خانوادگي

راهكارهايي براي افزايش تمايل معلمان به شركت در دوره هاي ضمن خدمت

اجراي اكثر برنامه هاي درسي جديد مستلزم بازآموزي معلمان است. بايد دقت شود تا انگيزه ي كافي براي شركت معلمان در برنامه هاي بازآموزي و آموزش ضمن خدمت آنان ايجاد گردد. يك دوره ي ضمن خدمت بايد در زمينه هاي زير به معلمان كمك نمايد:

1. كسب دانش لازم و پايه درباره ي موضوعات درسي
2. كسب تجربه درباره ي فعاليت هاي يادگيري
3. كسب اطلاعاتي درباره ي چگونگي تدوين برنامه هاي درسي
4. فهميدن هدف هاي برنامه درسي و برقراري ارتباط بين تجربيات يادگيري و هدف ها
5. درك نقش معلم در به كاربردن برنامه ي درسي و چگونگي برقراري ارتباط با دانش آموزان
6. كسب مهارت اداره ي كلاس و تضمين پيشرفت دانش آموزان
7. ايجاد فرصتي براي خود سازي معلمان و رشد مداوم آنان

كوشش براي بهبود كار و كيفيت عمل كاركنان مدرسه نمي تواند در قالب افزايش اعضاي جديد محدود گردد. در حقيقت امكان افزايش دانش و توانايي معلمان بستگي به ميزان فراهم ساختن برنامه هاي مؤثر آموزش ضمن خدمت دارد.

براي رشد معلمان بايد محيطي به وجود آيد كه درآن ابتكار و نوآوري با ارزش باشد و تفاوت آرا و عقايد به عنوان يك سرمايه ي ارزشمند تلقي شود، بايد شرايطي به وجود آيد كه هريك از كاركنان احساس كند به سبب خدمتي كه از وي بر مي آيد، فردي با ارزش  و ارجمند است، دوره هاي ضمن خدمت بايد فنوني را درمعلمان پرورش دهد تا مسائل و مشكلات خود را مشخص داشته و راه حل هاي آن مسائل را پيشنهاد نمايند.

اغلب تصور مي شود كه تغيير و بهبود برنامه ي تحصيلي با برنامه هاي كار آموزي دو امر كاملاً متفاوت هستند. هنگامي كه معلم براي پيداكردن نقاط ضعف برنامه ي درسي تلاش مي كند يا موقعي كه روش هاي اجرايي تازه اي را طرح مي كند، در حقيقت مهارت حرفه اي خويش را بهبود داده و بينش و دانش خود را افزايش مي دهد يعني با كوششي كه براي بهبود برنامه معمول مي كند، در اطلاعات و فنون حرفه اي خويش پيشرفت مي نمايد.

اگر قرار است برنامه هاي آموزش ضمن خدمت توفيق حاصل كند، بايد اعتقاد داشته باشيم كه معلمان توان رشد و پرورش يافتن را دارند ولي اگر به اين موضوع اعتقاد نداشته باشيم، خودِ معلمان اين بي اعتقادي را احساس خواهند كرد و در نتيجه از تجاربي كه براي پيشرفت كار آنان فراهم مي گردد، حداقل استفاده را خواهند برد.

برنامه و فعاليت آموزش ضمن خدمت چيزي نيست كه به وسيله مسئولين و فقط براي معلمان ترتيب داده شود بلكه مسئولين نيز بايد در آن شركت نمايند. بسياري از رؤسا دچار اين اشتباه مي شوند كه فكر مي كنند وظيفه ي آنان فراهم ساختن شرايط براي شركت ديگران دردوره هاي ضمن خدمت است. چنين تفكري اين مطلب را براي معلمان روشن مي كند كه رؤسا خود را برتر از ديگران تصور مي كنند. برعكس، اگر مسئولين در صورت امكان در فرصت هاي مربوط به كارآموزي و آموزش ضمن خدمت همراه معلمان شركت نمايند، به پرورش توانايي ها خود كمك كرده اند و به كار گروهي بيشتر معتقد خواهند شد.

دوره هاي آموزش ضمن خدمت نبايد بدون بررسي و نقشه كافي اجرا شوند. اولين حق معلمان اين است كه نوع برنامه ضمن خدمت را خودشان تعيين نمايند زيرا آنان بيشتر از هر كسي از نياز خودشان آگاهي دارند.

بايد به خاطر داشت كه مقصود از دوره هاي آموزش ضمن خدمت نبايد همواره به بالا بردن اطلاعات و دانش نظري معلمان محدود باشد. در بسياري از موارد ديده شده است كه موفقيت برنامه هاي ضمن خدمت به قابليت هايي غير از كارداني و تسلط نظري معلمان بستگي داشته است. پرورش توانايي كاركردن با ديگر كاركنان، مهارت در به كار بردن روش هاي مبتني بر اصول آزاد منشي، ايجاد مهارت هاي لازم در برخورد هاي اجتماعي و ... همگي از مواردي است كه معلم بيش از يادگيري روش هاي تدريس به آن نياز دارد.

ممكن است برخي از معلمان دچار مشكلات عاطفي باشند و اين مشكلات مانع انجام وظيفه آنان شود. در چنين وضعيتي بايد يك دوره ي آموزشي ضمن خدمت ترتيب داد به طوري كه افراد بتوانند ناراحتي هاي عاطفي خود را از ميان بردارند. براي رسيدن به هدف فوق، برنامه هاي آموزش ضمن خدمت بايد علاوه بر تعليم مطالب به طور رسمي، شامل تفريح، تشكيل كلاس ها در اردوگاه ها و ديگر سرگرمي هاي لازم باشد.

پيشنهادها

جهت رفع مشكلات و نواقص موجود در آموزش ضمن خدمت، چند پيشنهاد به شرح زير ارائه مي گردد:

1- استفاده ي بيشتر از روش آموزش نيمه حضوري در امر آموزش بلند مدت معلمان

2- ايجاد يك ساختار تشكيلاتي متناسب با وظايف آموزش ضمن خدمت

3- گسترش مراكز آموزش عالي فرهنگيان

4- ايجاد مراكز آموزش و پژوهشي براي رشد و توسعه ي آموزش معلمان

5- در نظر گرفتن جاذبه هاي لازم جهت شركت كاركنان در دوره هاي آموزشي

6- امكان ادامه تحصيل فارغ التحصيلان در دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالي

7- استفاده از تجارب كشور هاي موفق جهان در زمينه ي آموزش معلمان

8- توأم كردن آموزش با مسئوليت شغلي

9- انعطاف دادن به زمان، مكان و پذيرش در طراحي برنامه هاي آموزشي

منابع:

1- الف لوي، مباني برنامه ريزي، ترجمه فريده مشايخ، (تهران: انتشارات مدرسه،1371).

2- كيمبل وايلز، مديريت و رهبري آموزشي، ترجمه محمدعلي طوسي، (تهران: انتشارات مركز آموزش مديريت دولتي،1372).

3- يونسكو، تفكر درباره ي تحولات آينده آموزش و پرورش، ترجمه  محمد علي اميري، (تهران: انتشارات مدرسه، 1368 ).

4- رضا زرين فرد، «نگاهي اجمالي به عملكرد آموزش ضمن خدمت فرهنگيان».  فصل نامه مديريت در آموزش و پرورش، (پاييز و زمستان 1378).

5- علي محمد الماسي، تاريخ آموزش و پرورش در اسلام و ايران، (تهران: انتشارات امير كبير، 1370).

6- سينتيا اسكات و دنيسر ژافه، توانا سازي كاركنان، ترجمه مهدي ايران نژاد پاريزي، (تهران: انتشارات سروش و موسسه تحقيقات و آموزش مديريت، 1375).

7- داود حسيني نسب، «معرفي شاخص هاي آموزش عالي»، فصل نامه پژوهش و برنامه ريزي در آموزش عالي، (تابستان 1372).

گردآورنده: مهرعلي گراوند

عشق معلمي                                 http://mehrbaran49.blogfa.com

ساختار و مقررات دوره هاي آموزش ضمن خدمت

مقدمه:

زندگي درجوامع امروز، امري پيچيده، چالش برانگيز و مخاطره آميز است كه بايد با دقت و ظرافت هاي خاصي، برنامه ريزي و اداره شود. زندگي انسان ها و به خصوص تعليم و تربيت آن، در بين جوامع جهاني، حالتي شطرنج گونه يافته است كه عدم دقت و هوشياري در به كار گيري منابع و نيروها سبب بيهودگي و بي اثر بودن آن ها مي شود و در نهايت، امكان مات شدن را به شدت افزايش مي دهد. اين پيچيدگي به دليل تغييرات فراوان در جهان كنوني است كه چنان سريع، پرحجم، عميق و فراگير است كه عمر اطلاعات و دانش انسان ها را بسيار كم كرده است و از اين رو بشر امروزي در وضعيتي رقابت آميز قرار گرفته كه براي ادامه ي حيات خود، بايد از تمام توان ها، نيروها و منابع خود به طور اثر بخش و كار آمد استفاده نمايد.

آموزش و پرورش منبع اصلي تامين دانش ها بشري است. امروزه جوامع قدرتمند، جوامعي هستند كه با پژوهش و آموزش منابع و امكانات خود را مورد مطالعه قرار مي دهند و نيروهاي انساني خود را با دانش و مهارت هاي لازم را تربيت مي كنند.

در آموزش و پرورش نيروي انساني آموزش ديده و با تجربه مهم ترين عامل براي رسيدن به اهداف است كه بايد با دقت مورد بررسي قرار گيرد به اين صورت كه اگر توانايي هاي كاركنان پاسخ گوي نياز جامعه باشد، نياز چنداني به آموزش ندارد. اما اگر چنين نباشد، ضروري است كه سطح توانايي، دانش و مهارت آنان را افزايش دهد. همزمان با پيچيده تر شدن مشاغل، بر اهميت آموزش كاركنان نيز افزوده شده است و دگرگوني هايي كه در جوامع پيشرفته روي داده، آموزش و پرورش را بر آن داشته است تا خدمات و كيفيت آموزش را با وضعيت موجود وفق دهد. در جامعه اي كه به سرعت در حال دگرگوني و تحول است، آموزش كاركنان نه تنها مطلوب است، بلكه فعاليتي است كه بايد براي آن منابعي در نظر گرفت تا همواره منابع انساني كار آمد و آگاه به دانش روز در اختيار داشت.

در اين مقاله، آموزش ضمن خدمت كه وظيفه ي آموزش دانش و مهارت هاي جديد به كاركنان را بر عهده دارد، از لحاظ تاريخچه ي تاسيس آن در ايران، اهداف و اشكال آموزش، عملكرد و مشكلات و نارسايي هاي آن، مورد بررسي قرار گرفته و در پايان راه كارهايي براي افزايش تمايل معلمان جهت شركت در دوره هاي ضمن خدمت و چند پيشنهاد جهت رفع مشكلات و نواقص موجود ارائه گرديده است.

تاريخچه ي آموزش ضمن خدمت در وزارت آموزش و پرورش

آغاز آموزش هاي ضمن خدمت در آموزش و پرورش ايران، تقريباً به سال 1310 هجري شمسي بر مي گردد و قبل از آن كار آموزش معلمان بر عهده دارالفنون بود. البته آموزش در آن زمان از حالت سازمان يافته خارج بود و واحد خاصي تصدي آن را بر عهده نداشت. آنچه كه فعاليت هاي آموزش ضمن خدمت كاركنان را تشكيل مي داد، عبارت از تعدادي دوره هاي ويژه براي پرسنل  اداري و آموزشي بود كه اغلب سليقه اي بود و بر اساس نياز سنجي واقعي صورت نمي گرفت. از سال 1345 همزمان با اجراي مرحله ي اول قانون استخدام كشوري، آموزش هاي ضمن خدمت از حالت پراكنده  و نامنظم خارج و تا حدودي منسجم گرديد. درسال 1347 ارائه ي آموزش صرفاً مختص به كاركنان كادر اداري بود. به عبارت ديگر، اين آموزش ها شامل رئيس اداره، مديران كل و برخي رده هاي شغلي در بخش اداري مي شد. اما از سال 1352، هم زمان با اجراي مرحله دوم قانون استخدام كشوري، دفتري تحت عنوان«دفتر آموزش ضمن خدمت»، آموزش كاركنان را به عهده گرفت و در برخي شهرهاي ايران مثل مشهد، تبريز و شيراز براي كمك به  اجراي برنامه هاي آموزشي وجود داشت.

با پيروزي انقلاب اسلامي، آموزش معلمان نقشي اعتقادي و حياتي پيدا كرد و تعيين نيازهاي آموزشي، كه در رأس هرم سازماني قرار داشت، دگرگون گرديد. معلمان و كاركنان از پايين ترين سطوح سازماني خود به تعيين و تشخيص نياز هاي آموزشي پرداختند؛ كلاس هاي آموزش عمومي، معارف اسلامي و قرآن به صورتي خود جوش تشكيل شد و با تغيير حجم كار، دفتر آموزش ضمن خدمت به «اداره كل آموزش هاي ضمن خدمت» تبديل شد.

ازسال1365، با توجه به ضرورت ارتقاي سطح علمي و مدارك تحصيلي معلمان، دوره هاي بلند مدت كارداني، كارشناسي ساختار و مقررات ناپيوسته و كارشناسي ارشد با اخذ مجوز ازسازمان امور اداري و استخدامي كشور راه اندازي گرديد.

ازسال 1374 براي استفاده بهينه از امكانات موجود و تعديل نيروي انساني، اداره كل آموزش هاي ضمن خدمت و دفتر تربيت معلم با هم ادغام گرديد و تحت عنوان «اداره كل تربيت معلم و آموزش نيروي انساني» به فعاليت خود ادامه داد.

اهداف آموزش ضمن خدمت كاركنان

1. بالابردن سطح دانش و مهارت شغلي
2. ايجاد تخصص هاي لازم متناسب با مشاغل
3. بهبود روش ها در جهت افزايش سطح كارايي
4. ايجاد روحيه ي مطالعه و پژوهشگري و نوآوري
5. به روز در آوردن دانش و اطلاعات
6. ايجاد فرصت ها و زمينه هاي مناسب جهت ارتقاي كاركنان به مشاغل بالاتر
7. ايجاد زمينه ي لازم براي انطباق پذيري كاركنان، متناسب با تغييرات

اَشكال آموزش ضمن خدمت

آموزش هاي ضمن خدمت، از لحاظ مدت آموزش، به دوره هاي كوتاه مدت و بلند مدت تقسيم مي شود. دوره هاي كوتاه مدت به آموزش هايي اطلاق مي گردد كه به منظور ايجاد تخصص يا مهارت خاص و يا دادن آگاهي هاي لازم به كاركنان انجام مي شود. اين دوره ها به مدرك تحصيلي بالاتر منتج نمي شود. مدت زمان آموزش در اين دوره ها بين 15 تا 300 ساعت است.

دوره هاي كوتاه مدت آموزش ضمن خدمت، از نظر عنوان، عبارتند از: كار آموزي، باز آموزي، دانش افزايي، سمينار آموزشي و كنفرانس علمي.

در فعاليت آموزش ضمن خدمت، دوره هاي بلند مدت به برنامه هاي ادامه تحصيل كاركنان در طول خدمت اطلاق مي شود. اين دوره ها، به مدرك تحصيلي بالاتر منجر مي شود و شامل دوره هاي كارداني، كارشناسي نا پيوسته و كارشناسي ارشد در رشته هاي گوناگون است.

دوره هاي بلند مدت بر اساس مصوبات سازمان امور اداري استخدامي كشور، به طور متمركز  از طريق اداره كل تربيت معلم و مراكز آموزش عالي در استان ها انجام مي پذيرد.

نظام آموزش كاركنان دولت

سازمان امور اداري استخدامي كشور، نظام آموزشي كاركنان دولت را در چهار دوره ي كلي پيش بيني كرده است كه عبارتند از:

الف) آموزش هاي عمومي (توجيهي )

ب) آموزش هاي شغلي

ج) آموزش هاي بهبود مديريت

د) آموزش هاي معارف اسلامي

اين سازمان از دستگاه ها و سازمان هاي دولتي خواسته است كه پيشنهادهاي خود را در مورد برگزاري دوره هاي بلند مدت به آن سازمان ارسال دارند تا مورد بررسي و تصويب قرار گيرد.

برگزاري دوره هاي بلند مدت آموزش ضمن خدمت فرهنگيان

اجراي عملي دوره هاي بلند مدت از سال 1365 دررشته هاي گوناگون آغاز شده كه به منظور بررسي فعاليت اداره كل تربيت معلم و آموزش نيروي انساني دربخش  دوره هاي بلند مدت از آغاز تا سال 1377 تعداد رشته ها و ظرفيت پذيرش در مقاطع كارداني، كارشناسي ناپيوسته و كارشناسي ارشد به شرح جداول زير ارائه مي گردد:

جدول شماره 1- تعداد رشته ها و ظرفيت پذيرش دوره هاي كارداني ضمن خدمت فرهنگيان

همان طوري كه ملاحظه مي شود، پذيرش دانشجو معلم از سال 69 تا سال 75  رو به رشد بوده است ولي در سال هاي بعد ظرفيت پذيرش دانشجو كاسته شده است. همچنين از سال 73تعداد رشته ها افزايش يافته ولي از ظرفيت پذيرش همچنان كاسته شده است.

جدول شماره 2– تعدادرشته هاوظرفيت پذيرش دوره هاي كارشناسي ضمن خدمت فرهنگيان

جدول فوق نشان مي دهد كه پذيرش دانشجو درسال 65 در3 رشته به ظرفيت 260 نفر بوده كه  سال هاي بعد با توجه به تنوع رشته، افراد بيشتري پذيرفته شده اند تا جايي كه در سال 77 در21 رشته 918/18 نفر پذيرفته شده اند.

جدول شماره 3 – تعداد رشته و ظرفيت پذيرش در دوره كارشناسي ارشد ضمن خدمت فرهنگيان

جدول شماره 3 عده دانشجو معلمان پذيرفته شده در دوره كارشناسي ارشد را از سال 69 تا 77 نشان مي دهد كه در سال 69 به بعد، روند پذيرش رو به افزايش بوده است، به طوري كه درسال 69 در2 رشته 32 نفر پذيرفته شده اند كه در سال 76 به 305 نفر در13 رشته افزايش يافته است.

با دقت در جداول بالا به خوبي نمايان است كه اداره كل تربيت معلم و آموزش نيروي انساني هم از نظر تعداد رشته هاي مورد نياز آموزش و پرورش و هم از نظر تعداد پذيرش دانشجو سير صعودي داشته و توانسته است تعداد قابل ملاحظه اي از معلمان را با علوم جديد و مورد نياز جامعه آشنا نمايد.

ادامه مقاله در پست بعدي