راه كارهايي براي پيشگيري از اعتياد نوجوانان و جوانان به مواد مخدر

چكيده:

نگرش ها و عاداتي كه بچه ها، در دوران كودكي از پدر و مادر خود مي آموزند، پايه و بنياني براي بسياري از تصميم گيري ها ي آينده ي آنان خواهد بود. اغلب نوجوانان آمادگي لازم براي پذيرش خطرها و مضرات ناشي از مواد مخدر را ندارند اما خانواده ها مي توانند در باره ي جلوگير ي از ابتلا به بسياري از معضلات و گرفتاري هاي گوناگون اجتماعي، از جمله گرايش به مصرف مواد مخدر، مطالبي را با گفتار و رفتار خود به نوجوانان آموزش دهند.

كشور ما به دليل شرايط خاص اجتماعي (مانند جوان بودن جمعيت و بالا بودن آمار بيكاري) و موقعيت جغرافيايي ويژه ي خود كه بر سر راه صدور مواد مخدر به اروپا قرار گرفته است، به شكلي جدي با مشكل مصرف مواد مخدر در بين جوانان و نوجوانان دست به گريبان است.

جوانان و نوجوانان به دليل داشتن ويژگي هايي چون استقلال طلبي، كنجكاوي، هيجان خواهي، پيروي از همسالان، خطر پذيري و مقيد نبودن به قدرت والدين، بيشتر در معرض خطر مصرف مواد مخدر هستند و آن ها به طور طبيعي سعي در همانند سازي با دوستان و همسالان خود دارند. لذا در اين مقاله تلاش خواهد شد حتي‌المقدور علائم ونشانه هاي افراد معتاد، عوامل موثر در اعتياد جوانان و نوجوانان و راه كارهاي عملي براي پيشگيري از گرايش آن ها به مصرف مواد مخدر و همچنين نقش  خانواده در مسير اين پيشگيري به طور خلاصه بيان شود. به اميد آنكه مسئولين، خانواده ها، معلمان و همه ي مردم بتوانند براساس اصول علمي از اعتياد افراد جامعه به خصوص قشر جوان جلوگيري نمايند.

مقدمه

يكي از مشكلات عمده اي كه نسل جوان جامعه با آن روبه رو است، خطر اعتياد و گرايش به مواد مخدر است. از آنجا كه مصرف اين گونه مواد (ترياك، هروئين، حشيش، مرفين و كوكائين) در كشور ما رو به افزايش است، وظيفه ي والدين، مربيان و نهاد هاي اجتماعي براي آگاهي دادن به جوانان و نوجوانان بسيار سنگين مي باشد.

آمار نشان مي دهد بالا ترين رقم سني معتادان در ايران، بين 21 تا 27 سال است. (اكبري، 380، ص 250 ). با توجه به اين موضوع و الدين و مربيان بايد سعي كنند با استفاده از  روش هاي گوناگون، بچه ها را از همان دوران كودكي با آثار زيان‌بار مصرف مواد مخدر و پيامد هاي جسمي و رواني ناشي از آن را آگاه سازند.

اغلب جوانان با گذر از دوران بلوغ و نوجواني دچار تغیيرات جسمي و رواني گوناگون مي شوند كه تاثيرات زيادي بر رفتار و عكس العمل آن ها نسبت به اطرافيان مي گذارد. احساس نارضايتي، عصبانيت، بي حوصلگي، مخالفت، مبارزه جويي، عدم همكاري و عيب جويي از جمله بد خلقي هايي است كه زندگي نوجوانان را نسبت به دوره ي كودكي دشوار تر مي كند. دربرخي مواقع اين ويژگي هاي رفتاري جوانان و نوجوانان را مستعد آلوده شدن به تمام انواع كجروي ها و آسيب هاي اجتماعي مي‌كند.

اعتياد چيست؟ معتاد كيست؟

بايد توجه داشته باشيم كه يك بار مصرف كردن مواد مخدر دليل اعتياد جوان و نوجوان نمي باشد هر چند كه تنبيه بدني يا تحت فشار گذاشتن نوجوان به خاطر مصرف يك بار مواد مخدر ممكن است به گرايش بيشتر آن ها به مواد مخدر بينجامد ولي از نظر پزشكي معتاد به كسي اتلاق مي شود كه تمايل شديد و غير قابل كنترل به مصرف مواد دارد و معتاد كسي است كه قطع يا كاهش مصرف ماده باعث بروزعلائمي مانند درد هاي بسيار شديد جسمي، تهوع، استفراغ، لرزش و... در او شود. معتاد كسي است كه زمان قابل توجهي را به فعاليت هاي مصرف و به دست آوردن مواد مخدر اختصاص مي دهد و علي رغم آگاهي داشتن بر نتايج زيان بار آن، به مصرف ادامه مي دهد (ميكائيلي، 1383).

عوامل موثر در اعتياد جوانان و نوجوانان

تحقيقات نشان مي دهد كه افرادي كه به انواع مواد مخدر اعتياد پيدا مي كنند، اغلب اولين تجربه خود را به صورت تفريحي و در دوران نوجواني كسب كرده اند و به تدريج اعتياد آن ها از حالت تفريحي خارج شده و با تكرار و زياد شدن ميزان مصرف، معتاد شده اند.

نوجوان ابتدا با مصرف بسيار كمي از مواد مخدر شروع مي كند و چون با  گذشت زمان، مقدار مصرف اوليه ديگر نياز جسمي او را  تامين نمي كند، مجبور مي شود مقدار مصرف را افزايش دهد يا فاصله زماني مصرف را كوتاه تر كند كه در نهايت منجر به وابستگي شديد او  به مواد مخدر مي شود.

به طور كلي، عوامل متعددي موجب اعتياد جوانان مي شوند كه مهم ترين آنها عبارتند از :

1-  زمينه هاي خانوادگي: الگو هاي نا مناسب رفتاري اطرافيان منجر به تقليد كوركورانه ي نوجوان از آنان مي شود. سيگار كشيدن، نوشيدن الكل، اعتياد به مواد مخدر و ساير كجروي هاي اخلاقي در خانواده موجب بدآموزي و زمينه سازي براي شروع انحرافات و آسيب هاي اجتماعي در كودكان و نوجوانان مي شود. در چنين خانواده هايي نوجوانان به جاي اين كه به فكر فعاليت هاي مثبت و سازنده باشند، مدام درصدد يافتن راه هايي براي مقابله با اين بحران ها مي باشند و در بد ترين شرايط نيز خود درگير آن مي شوند.

2-  فقر مادي خانواده: به رغم اين كه بين فقر مادي و اعتياد به مواد مخدر هيچ ارتباطي وجود ندارد ولي عامل مهمي در معتاد شدن جوانان جامعه به شمار مي آيد، زيرا به علت فقر و نداري امكان دسترسي به بسياري از امكانات آموزشي را از دست مي دهند و هيچ تخصص و حرفه اي پيشه نمي كنند در نتيجه در بازار كار سهم عمده اي ندارند. همين امر موجب كشيده شدن گروهي از جوانان به سمت و سوي فروش مواد مخدر و امكان استفاده از آن مي شود.

3- عدم آكاهي و كم سوادي: افرادي كه از سواد و تحصيلات كمتري برخوردارند، آسيب پذير تر از افرادي هستند كه نسبت به مضرات تاثيرات سوء مواد مخدر آگاهي دارند. هر چند نمي توان ميزان تحصيلات افراد را عامل براي مصرف اين گونه مواد دانست، اما تحقيقات بسياري نشان مي دهند كه هرچه سواد و ميزان تحصيلات قشر جوان بالا تر باشد، كمتر به اعتياد و استفاده از مواد روي مي آورند.

جدول و نمودار زير رابطه بين سواد و اعتياد  به مصرف مواد مخدر را به خوبي نشان مي دهد.

جدول زير نشان مي دهد كه %4 درصد از معتادان جامعه بي سواد يا حداكثر داراي تحصيلات ابتدايي هستند و فقط حدود %6 از معتادان جامعه داراي مدارك عالي تحصيلي هستند.

4- اختلافات خانوادگي: آمار ها نشان مي دهند ، نوجواناني كه والدينشان دچار مشكلات و مسائل اخلاقي هستند ، بيش تر در معرض خطر اعتياد و مصرف مواد مخدر قرار دارند. مشكلات رفتار خانوادگي منجر به عدم امنيت و وارد شدن فشار رواني  بر جوانان و نوجوانان مي شود و آنان را از محيط امن خانواده دور مي‌سازد. همين امر موجب ارتباط بيش ترآنها با دوستان و گاه افراد مسئله داري مي شود كه زمينه ساز بسياري از مسائل اجتماعي بعدي خواهد بود.

5- خصوصيات و ويژگي هاي دوران نوجواني و جواني: در بسياري از موارد ديده مي شود كه نوجوانان و جوانان مضطرب، افسرده و منزوي به طور مرتب دچار مشكلات گوناگون تحصيلي و اجتماعي مي شوند، عزت نفس و خويشتن داري خود را از دست مي دهند و به سيگار، الكل مواد مخدر و ... به عنوان راه فرار از اين مشكلات روي مي آورد.

6- فشار گروه دوستان و همسالان: گروهي از نوجوانان به دليل سازگاري با دوستان و يك رنگ شدن با همسالان چنان موجوديت فردي و خانوادگي خود را فراموش مي كنند كه در برابر هر تقاضايي سر تسليم فرود مي آورند زيرا هر چه رابطه ي بين والدين و فرزندان نوجوانشان كاهش يابد، ارزش همسالان و روابط گروهي براي آنان بيش تر مي شود.  (فرجاد، 1383)

نقش خانواده در آگاه سازي جوانان و نوجوانان

براي پيش گيري از عادات و رفتار هاي منفي نوجوانان و جوانان، هيچگاه نبايد صبر كرد تا آنان با چنين مشكلاتي در گير شوند و آنگاه در صدد يافتن راه حل و شيوه ي مقابله با آن برآمده از طرف ديگر، با ناديده گرفتن يا انكار واقعيت موجود، نه تنها نمي توان مشكلي را حل كرد، بلكه فرصت يافتن راه حل هم از دست مي رود.

جواني دوره اي است كه در آن، فرد با گذر از انواع هيجان ها، آشوب ها و آشفتگي هاي روحي و رواني گوناگون به سوي رشد اجتماعي سالم در حال تحول است. نتايج تحقيقات نشان مي دهد نوجوانان و جواناني كه ارتباط صميمانه و نزديكي با اعضاي خانواده دارند و از بودن در جمع آن ها احساس رضايت و شادي مي كنند، كمتر به دنبال رفتار هاي ناسالم مي روند.

مهم ترين راه كارهاي موثري كه والدين مي توانند به منظور پيشگيري از اعتياد جوانان و نوجوانان به مصرف مواد مخدر به كار بندند، عبارتند از:

 1- معيار هاي «خوب بودن» و «بد بودن» را به فرزندانشان ياد بدهند و ارزش‌هاي پسنديده ي اخلاقي، رفتار هاي مناسب اجتماعي و انتظارات جامعه از يك نوجوان مسئول و ... را به آن ها بياموزند.

2- در برابر اجراي مقررات و قوانين حاكم بر خانه، مدرسه و اجتماع، جدي و هوشيار  باشند. رعايت آيين نامه هاي انضباطي و ضوابط و قوانين مدوني كه درمدارس اجرا مي شوند، مي توانند مانعي براي بسياري از كجروي هاي اجتماعي باشند. اهميت دادن به نظم و انضباط، داشتن رفتار هاي موجه، شيوه ي تفكر سالم و ... از نكات ارزشمندي است كه مي توان به نوجوانان و جوانان آموخت.

3-  سعي كنيم الگو رفتاري خوبي براي فرزندان و نوجوان باشيم. زيرا نوجوان همواره نظاره گر اعمال و رفتارهاي ماست. والديني كه خود سيگار مي كشند، در مصرف داروهاي مسكن و خواب آور افراط مي كنند يا نگرش و ديدگاه شفاف و مشخصي در برابر مصرف مواد مخدر به فرزندانشان ارائه نمي كنند، راه را براي انحراف جوانان خود هموار مي سازند.

4- اعتماد به نفس و خويشتن داري را در فرزندان تقويت كنيم. فرصت هايي براي نوجوانان فراهم كنيم تا آن ها بتوانند پيروز مندانه به اهدافشان برسند. آن ها را به دليل توانايي ها و استعداد هايشان تشويق و حمايت كنيم.

5- ارتباط موثر و صميمانه اي با نوجوان و جوان برقرار كنيم. گوش دادن به صحبت هاي او، حمايت از رفتار هاي مثبت و سازنده، توجه كردن به احساسات و عواطف او و پذيرش بي قيد و شرط جوانان و نوجوانان به آن ها كمك مي كند تا با ايجاد رابطه اي نزديك و صميمانه با والدين خود در صدد مقابله با بحران هاي زندگي بر آيند.

در دوران نوجواني فرزندان ما دست به ماجرا جويي، كنجكاوي و خطر كردن مي‌زنند، در اين جا وظيفه ي والدين و مربيان است كه سعي كنند با گزينش روش‌هاي معقول، راه رسيدن به استقلال فردي و رشد اجتماعي را براي آنها روشن سازند.

6- فرصت هايي براي نوجوانان و جوانان فراهم آوريم تا مسئولانه در باره ي كارهاي روزانه خودش تصميم گيري كند. به او ياد بدهيم كه چگونه با افراد ديگر اجتماع ارتباط بر قرار كند. براي مثال، زماني كه تنها در جمعي حضور دارد، چه بايد بگويد، چه كار بايد بكند و ... در نظر داشته باشيم اگر او فرد بي بندو باري نباشد، در مقابل تعارف دوستانش براي كشيدن سيگار و ... مطيع نخواهد شد. هر اندازه كه تاثير دوستان و همسالان جوان بر او زياد شود، نقش والدين براي هدايت او كم رنگ‌تر خواهد شد و هر اندازه والدين جوان را به حال خود بگذارند، او را در برابر محيط و اجتماع آسيب پذيرتر ساخته اند و بعد ها براي اين تسليم بايد بهاي سنگين‌تري بپردازند.

7- نسبت به احساس افسردگي، بي حوصلگي و انزوا طلبي فرزندان جوان و نوجوان خود، حساس و هوشيار باشيم زيرا افسردگي براي گروهي از نوجوانان ممكن است زمينه ساز بسياري از آسيب هاي اجتماعي مثل روي آوردن به مواد مخدر، اعتياد، فحشا، بزهكاري و ... شود.

8- واقعيت هاي اجتماع را براي جوانان و نوجوانان مطرح كنيم. گروهي از والدين تصور مي كنند با مطرح نكردن مشكلات گوناگون جامعه و سرپوش گذاشتن بر حقايق تلخ زندگي، روشي مناسب براي حمايت از فرزندشان انتخاب مي كنند. در حالي كه آنها نياز دارند اطلاعات صحيحي درباره ي مسائل جامعه اي كه در آن زندگي مي كنند، داشته باشند و در اين زمينه، بهترين راه كار آن است كه پدر و مادر سعي كنند با يافتن منابع و مدارك علمي و موثق، اطلاعات و دانسته هاي خود و خانواده اشان را ارتقا دهند زيرا هدايت سالم والدين و مربيان دلسوز بسيار ارزشمند تر از دوستي هاي بحران زا و دشواري آفرين است.

جمع بندي و نتيجه گيري:

امروزه مصرف مواد مخدر و گرايش به آن يكي ازبزرگترين معضلات والدين و مسئولين است. بايد پذيرفت كه انكار اين مشكل و غفلت از آن دليل عدم وجود و شايع نبودن آن نيست. مشكل اعتياد و مصرف مواد مخدر مشكلي شايع و همه گير است كه امكان دارد همه خانواده ها را مبتلا كند و نوجوانان و جوانان به دليل ويژگي هاي خاص خود، جزو آسيب پذير ترين گروه هاي سني هستند كه هدف فروشندگان و توزيع كنندگان مواد مخدر مي باشند.

در مسير باز داري و پيشگيري از مصرف مواد مخدر و در نهايت اعتياد به آن، والدين  عامل باز دارنده به حساب مي آيند. پژوهش هاي متعدد نشان داده اند مهارت والدين در برقراري ارتباط با جوانان و نوجوانان، كنترل كافي و مناسب او، اطلاع رساني صحيح و دقيق در مورد مواد مخدر، فراهم آوردن امكانات براي انجام فعاليت‌هاي جايگزين و تقويت ارزش هاي اخلاقي، راه كار هاي مناسبي براي مقابله با گرايش آن ها به مصرف مواد مخدر مي باشند. بنابراين، والدين مي‌توانند با بهره گيري از منابع اطلاعاتي مختلف مانند كتاب ها، نشريات، نظريات متخصصان و كلاس هاي آموزش خانواده مهارت هاي خود  را در پيشگيري از گرايش جوانان و نوجوانان به مصرف مواد مخدر افزايش دهند.

منابع

1.       اكبري ، ابوالقاسم: مشكلات نوجواني و جواني، انتشارات ساوالان، چاپ دوم، 1381.

2.       فرجاد ، محمد حسين: آسيب شناسي كجروي هاي اجتماعي، انتشارات قوه قضائيه، چاپ اول 1383.

3.       پيكهارت، كارل: كليد هاي پيشگيري و مقابله با اعتياد در نوجوانان و جوانان، ترجمه مسعود هرمان، انتشارات صابرين، چاپ دوم 1380.

4.     ميكائيلي، فرزانه: راهنمايي هاي عملي براي پيشگيري از گرايش نوجوانان به مواد مخدر، نشريه پيوند، شماره هاي 297و298و299 انتشارات انجمن اوليا و مربيان، 1383.

5.  www.focusas.cam

عشق معلمي                                 http://mehrbaran49.blogfa.com